Kalium en natrium: wat zegt de bloedtest en waarom is die belangrijk voor sporters?

Natrium en kalium staan op bijna elk standaard bloedonderzoek, maar weinig sporters weten wat de getallen betekenen. Toch hangen spierwerking, vochtbalans en het hartritme direct af van deze twee elektrolyten. De redactie legt uit wat de uitslag laat zien, waar de valkuilen zitten en wanneer controle zinvol is.

Wat zijn natrium en kalium en wat doen ze?

Natrium en kalium zijn de twee belangrijkste elektrolyten in het lichaam. Het zijn mineralen die in opgeloste vorm een elektrische lading dragen en daardoor zenuwprikkels, spiercontracties en de verdeling van vocht mogelijk maken. Natrium bevindt zich vooral buiten de cellen, in bloedplasma en weefselvocht. Kalium zit juist grotendeels binnen de cellen.

Dat verschil in concentratie is geen toeval. Het wordt actief in stand gehouden door de natrium-kaliumpomp, een eiwit in elk celmembraan dat voortdurend natrium naar buiten en kalium naar binnen transporteert. Die pomp kost veel energie, maar zonder het spanningsverschil dat hij oplevert, kan geen zenuw vuren en geen spier samentrekken, ook de hartspier niet.

Natrium bepaalt in hoge mate hoeveel water er buiten de cellen blijft. Waar natrium gaat, volgt water. Daarom is de natriumconcentratie in het bloed eigenlijk vooral een maat voor de verhouding tussen zout en water, en minder voor de totale hoeveelheid zout in je lichaam.

Kalium is cruciaal voor het ritme van het hart. Al kleine afwijkingen van de bloedwaarde kunnen hartritmestoornissen veroorzaken. Daarom houden de nieren de kaliumspiegel binnen nauwe grenzen, ook als je de ene dag veel fruit eet en de andere dag bijna niets.

Wat laat het bloedonderzoek zien?

Bij een standaard bloedonderzoek meet het laboratorium de concentratie natrium en kalium in serum of plasma, uitgedrukt in millimol per liter (mmol/l). De meeste Nederlandse laboratoria hanteren referentiewaarden die ongeveer overeenkomen met de tabel hieronder. Kleine verschillen per lab zijn normaal, kijk dus altijd naar de waarden op je eigen uitslag.

Een belangrijk punt bij kalium is de kans op een vals verhoogde uitslag. Als rode bloedcellen tijdens of na de bloedafname kapotgaan (hemolyse), komt hun kalium vrij in het monster. Lang stuwen, hard knijpen met de vuist of een monster dat lang onderweg is, kan de uitslag opdrijven. Een onverwacht hoog kalium bij iemand zonder klachten wordt daarom meestal eerst herhaald.

Ook natrium kan misleiden. Een lage waarde betekent niet per se dat je te weinig zout binnenkrijgt; veel vaker is er sprake van te veel water ten opzichte van natrium. Omgekeerd wijst een hoge natriumwaarde meestal op vochttekort en niet op een te zoute maaltijd.

Artsen bekijken elektrolyten vrijwel altijd in samenhang met de nierfunctie (creatinine en eGFR), glucose en soms de urinewaarden. Pas in die context krijgt een afwijkende uitslag betekenis.

Waarom deze waarden extra belangrijk zijn voor sporters

Sporters verliezen via zweet vooral natrium en in veel mindere mate kalium. Hoeveel precies, verschilt enorm tussen personen: sommige sporters hebben een zoute zweetfilm die witte randen op hun kleding achterlaat, anderen zweten relatief verdund. Bij lange inspanning in de warmte kan het totale natriumverlies flink oplopen.

Het grootste acute risico is niet zozeer zoutverlies op zich, maar inspanningsgerelateerde hyponatriëmie: een daling van het bloednatrium doordat iemand tijdens een lange wedstrijd meer drinkt dan hij verliest. Onderzoek bij lopers van de Boston Marathon liet zien dat een deel van de finishers een te laag natrium had, vaker bij wie aankwam in gewicht en langer onderweg was (Almond et al., 2005). Ernstige hyponatriëmie kan leiden tot hersenoedeem en is levensgevaarlijk.

Kaliumtekort komt bij gezonde sporters zelden door zweten alleen. Wel kan het optreden bij langdurige diarree of braken, bij gebruik van plaspillen of laxeermiddelen, bij extreme diëten en bij bepaalde medicijnen. Bodybuilders die rond een wedstrijd met vocht en diuretica manipuleren, lopen hier een reëel risico op gevaarlijke hartritmestoornissen.

Een te hoog kalium is bij sporters eveneens ongewoon, maar kan voorkomen bij nierproblemen, ernstige spierafbraak (rabdomyolyse) of bij hoog gedoseerde kaliumsupplementen in combinatie met bepaalde bloeddrukverlagers.

Voeding, zout en de Nederlandse richtlijnen

De Gezondheidsraad adviseert de gemiddelde Nederlander om minder zout te eten: maximaal 6 gram zout per dag, wat neerkomt op ongeveer 2,4 gram natrium. In de praktijk ligt de inname bij veel volwassenen hoger, vooral door brood, kaas, vleeswaren en kant-en-klaarproducten. Voor de meeste mensen is natriumtekort via voeding dus geen probleem.

Voor kalium geldt het omgekeerde: veel mensen zitten eerder aan de lage kant. EFSA hanteert een adequate inname van 3500 mg kalium per dag voor volwassenen. Goede bronnen zijn groente, fruit, peulvruchten, aardappelen, noten en zuivel. Een eetpatroon volgens de Schijf van Vijf levert doorgaans voldoende kalium.

• Natriumrijk: brood, kaas, vleeswaren, soepen, sauzen, zoute snacks.
• Kaliumrijk: bananen, aardappelen, spinazie, bonen en linzen, gedroogde abrikozen, yoghurt.
• Tijdens lange inspanning: sportdranken of zouttabletten met natrium, afgestemd op duur, temperatuur en persoonlijk zweetverlies.

Sporters die lang en intensief trainen in warme omstandigheden, kunnen baat hebben bij extra natrium tijdens de inspanning. Het ACSM-standpunt over vochtvoorziening adviseert om vocht- en elektrolytinname af te stemmen op het individuele zweetverlies in plaats van op vaste hoeveelheden (Sawka et al., 2007). Wegen voor en na de training geeft een goede indruk van je vochtverlies.

Kaliumsupplementen zijn in Nederland in lage doseringen vrij verkrijgbaar. Neem ze niet op eigen houtje in hoge doses, zeker niet bij nierproblemen of als je ACE-remmers, angiotensine-II-antagonisten of kaliumsparende plaspillen gebruikt.

Wanneer laat je elektrolyten controleren?

Voor een gezonde recreatieve sporter is routinematig elektrolyten meten meestal niet nodig. Er zijn wel situaties waarin bloedonderzoek zinvol is. Denk aan terugkerende spierkrampen of spierzwakte zonder duidelijke oorzaak, hartkloppingen, duizeligheid of flauwvallen tijdens of na inspanning.

Ook wie medicijnen gebruikt die de elektrolytenbalans beïnvloeden, zoals plaspillen of bepaalde bloeddrukmedicatie, krijgt meestal periodiek controle via de huisarts of specialist. Hetzelfde geldt voor sporters met een eetstoornis in de voorgeschiedenis of een sterk beperkend dieet.

Na een extreme duurprestatie met klachten als hoofdpijn, braken, verwardheid of een opgezwollen gevoel is directe medische beoordeling nodig. Dat zijn mogelijke signalen van hyponatriëmie. Extra water drinken is dan juist niet verstandig.

Laat bloed bij voorkeur afnemen in rust, niet direct na een zware training, en vertel de arts wat je hebt gedaan en welke supplementen je gebruikt. Dat helpt om een afwijkende uitslag juist te interpreteren.

Conclusies van de redactie

Natrium en kalium zijn onmisbaar voor zenuwen, spieren en hartritme. De bloedwaarden zeggen vooral iets over de balans tussen water en zout en over de werking van de nieren, en minder over je directe voedingsinname.

Voor sporters is het grootste acute gevaar niet zoutgebrek, maar overmatig drinken tijdens lange inspanning. Drinken op basis van persoonlijk vochtverlies is veiliger dan grote vaste hoeveelheden.

Een afwijkende uitslag verdient altijd uitleg door een arts; een hoog kalium wordt vaak eerst herhaald om een vals-positieve meting uit te sluiten.

Wil je verder lezen? Bekijk dan ook onze artikelen over vochtbalans tijdens duursport, over magnesium en spierkrampen en over het interpreteren van een creatinine-uitslag bij sporters.

Literatuur

1. Sawka MN, Burke LM, Eichner ER, et al. American College of Sports Medicine position stand. Exercise and fluid replacement. Med Sci Sports Exerc. 2007;39(2):377–390.
2. Hew-Butler T, Rosner MH, Fowkes-Godek S, et al. Statement of the Third International Exercise-Associated Hyponatremia Consensus Development Conference, Carlsbad, California, 2015. Clin J Sport Med. 2015;25(4):303–320.
3. Almond CS, Shin AY, Fortescue EB, et al. Hyponatremia among runners in the Boston Marathon. N Engl J Med. 2005;352(15):1550–1556.
4. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Dietary reference values for potassium. EFSA J. 2016;14(10):4592.
5. EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens. Dietary reference values for sodium. EFSA J. 2019;17(9):5778.
6. Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2015. Den Haag: Gezondheidsraad; 2015.