ALAT en ASAT: wat zegt de bloedtest en waarom is die belangrijk voor sporters?
Verhoogde leverwaarden op een bloeduitslag zorgen bij veel sporters voor schrik. Maar ALAT en ASAT komen niet alleen uit de lever: ook hard getrainde spieren laten ze vrij. De redactie legt uit wat deze enzymen zeggen, waarom sporters vaak afwijkende waarden hebben en wanneer nader onderzoek nodig is.
Wat zijn ALAT en ASAT?
ALAT (alanine-aminotransferase, internationaal ALT) en ASAT (aspartaat-aminotransferase, AST) zijn enzymen die helpen bij de omzetting van aminozuren. Ze bevinden zich binnen cellen. Wanneer cellen beschadigd raken, lekken deze enzymen naar het bloed, waar ze gemeten kunnen worden. Een verhoogde waarde is dus een signaal van celschade, niet van een slecht werkende functie op zich.
ALAT komt vooral voor in levercellen en wordt daarom als relatief specifiek voor de lever beschouwd. ASAT zit niet alleen in de lever, maar ook in grote hoeveelheden in skeletspieren, de hartspier, de nieren en rode bloedcellen. Een verhoogd ASAT kan dus net zo goed uit de spieren komen als uit de lever.
In Nederland worden deze waarden vaak 'leverenzymen' of 'leverwaarden' genoemd. Samen met gamma-GT, alkalische fosfatase en bilirubine geven ze de arts een beeld van wat er in de lever gebeurt. Strikt genomen meten ze geen leverfunctie; daarvoor kijkt men naar albumine en stollingswaarden.
Referentiewaarden verschillen per laboratorium en zijn vaak verschillend voor mannen en vrouwen. Als globale indicatie ligt de bovengrens van ALAT bij volwassenen meestal rond de 35 tot 45 U/l bij mannen en iets lager bij vrouwen; voor ASAT ongeveer vergelijkbaar. Kijk altijd naar het bereik op je eigen uitslag.
Waarom sporters vaak verhoogde waarden hebben
Voor sporters is het verschil tussen lever en spier essentieel. Zware krachttraining, vooral met veel excentrische belasting, beschadigt spiervezels. Daarbij komen enzymen vrij, waaronder ASAT, creatinekinase (CK) en in mindere mate ook ALAT. Na een intensieve training kunnen deze waarden dagenlang verhoogd blijven.
Een Zweedse studie liet zien hoe groot dat effect kan zijn. Gezonde mannen die niet gewend waren aan krachttraining, voerden een zware gewichtstraining uit. Daarna stegen ASAT en ALAT tot waarden die bij een niet-sporter op leverschade zouden wijzen, en ze bleven tot minstens een week verhoogd (Pettersson et al., 2008). De lever was in dit geval gewoon gezond.
Ook bij ziekten van de skeletspieren kan ALAT verhoogd zijn, wat soms leidt tot onnodig leveronderzoek (Nathwani et al., 2005). Daarom is het meten van CK een eenvoudige en nuttige toevoeging: een sterk verhoogd CK wijst op spierschade als bron.
Praktisch advies: plan een bloedafname bij voorkeur na minimaal enkele dagen zonder zware training, en meld het als je recent een wedstrijd, marathon of nieuwe trainingsvorm hebt gedaan.
Mogelijke oorzaken van verhoogde leverenzymen
Als spierschade is uitgesloten, zijn er verschillende oorzaken die de arts zal overwegen. De Amerikaanse richtlijn over afwijkende leverwaarden beschrijft een stapsgewijze aanpak (Kwo et al., 2017). De meest voorkomende oorzaken staan in de tabel.
| Oorzaak | Toelichting | Relevantie voor sporters |
|---|---|---|
| Intensieve inspanning | ASAT en ALAT uit spierweefsel, CK verhoogd | Zeer vaak, vooral na nieuwe of zware prikkels |
| Leververvetting (MASLD) | Vetstapeling in de lever bij overgewicht en insulineresistentie | Ook bij zware krachtsporters met veel buikvet |
| Alcohol | Typisch ASAT hoger dan ALAT, vaak met verhoogd gamma-GT | Na feestjes of bij regelmatig drinken |
| Medicijnen en supplementen | Bijvoorbeeld paracetamol in hoge dosis, sommige kruidenpreparaten | Groene-thee-extract, fatburners en multi-ingrediëntproducten |
| Anabole steroïden | Vooral oraal ingenomen 17-alfa-gealkyleerde middelen zijn levertoxisch | Belangrijke oorzaak bij gebruikers van prestatieverhogende middelen |
| Virale hepatitis | Hepatitis A, B, C of E | Wordt bij aanhoudende afwijking onderzocht |
Supplementen verdienen extra aandacht. Leverschade door kruiden- en voedingssupplementen is in de afgelopen decennia steeds vaker beschreven, met onder meer bodybuildingproducten en hooggedoseerd groene-thee-extract als bekende boosdoeners (Navarro et al., 2017). Vaak gaat het om producten met meerdere ingrediënten, waardoor de precieze oorzaak moeilijk te achterhalen is.
Anabole steroïden, met name orale varianten, kunnen leiden tot cholestase, peliosis hepatis en levertumoren (Pope et al., 2014). Deze middelen zijn in Nederland alleen op recept verkrijgbaar voor specifieke medische indicaties en staan op de dopinglijst. Gebruik zonder medisch toezicht brengt aanzienlijke gezondheidsrisico's met zich mee.
Hoe interpreteer je de uitslag?
Een licht verhoogde waarde, bijvoorbeeld minder dan twee keer de bovengrens, is bij sporters vaak onschuldig. Toch is het verstandig om zo'n uitslag niet te negeren, maar na een rustperiode te laten herhalen. Belangrijke aanknopingspunten voor de arts zijn:
- De verhouding ASAT/ALAT: bij spierschade en alcohol is ASAT vaak relatief hoger, bij leververvetting meestal ALAT.
- CK-waarde: sterk verhoogd CK maakt spierschade als oorzaak waarschijnlijk.
- Andere leverwaarden: gamma-GT, alkalische fosfatase en bilirubine geven informatie over galwegen en alcohol.
- Het beloop: dalen de waarden na rust, of blijven ze verhoogd?
- Klachten: geelzucht, donkere urine, jeuk of pijn rechtsboven in de buik vragen om snelle beoordeling.
Een sterke stijging, bijvoorbeeld meer dan vijf keer de bovengrens zonder duidelijke inspanningsverklaring, vraagt om spoedig vervolgonderzoek. Bij een duidelijk spierpatroon met zeer hoog CK en donkere urine moet rabdomyolyse worden uitgesloten.
Wees eerlijk tegen je arts over supplementen en eventueel gebruik van prestatieverhogende middelen. Dat voorkomt onnodig onderzoek en zorgt voor de juiste diagnose. Artsen hebben een beroepsgeheim.
Gezonde lever als sporter
De beste bescherming voor je lever is geen speciaal supplement, maar een gezonde leefstijl. Beperk alcohol, houd je buikvet binnen de perken en wees kritisch op supplementen met lange ingrediëntenlijsten of vage 'proprietary blends'.
Wie regelmatig bloed laat prikken, doet er goed aan om dat onder vergelijkbare omstandigheden te doen: nuchter, uitgerust en niet direct na een wedstrijd. Zo kun je uitslagen over de tijd zinvol vergelijken.
Middelen die als 'leverbeschermers' worden verkocht, zoals mariadistel, hebben voor gezonde sporters weinig onderbouwing. Ze compenseren in ieder geval niet de schade van levertoxische middelen.
Bij aanhoudende afwijkingen verwijst de huisarts zo nodig naar een maag-darm-leverarts. Vroege opsporing van bijvoorbeeld leververvetting of hepatitis maakt behandeling eenvoudiger.
Conclusies van de redactie
ALAT en ASAT zijn signaalstoffen voor celschade. Bij sporters is een verhoging na zware training heel gewoon en komt die vaak uit de spieren in plaats van de lever.
Meet bij twijfel ook CK, laat de test na een rustperiode herhalen en vertel je arts over trainingen, supplementen en medicijnen.
Blijvend of sterk verhoogde waarden verdienen altijd nader onderzoek, vooral bij gebruik van supplementen met een bekend leverrisico of anabole steroïden.
Lees ook onze artikelen over creatinekinase na de training, over gamma-GT en alcohol en over leververvetting bij krachtsporters.
Literatuur
- Pettersson J, Hindorf U, Persson P, et al. Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. Br J Clin Pharmacol. 2008;65(2):253–259.
- Kwo PY, Cohen SM, Lim JK. ACG Clinical Guideline: evaluation of abnormal liver chemistries. Am J Gastroenterol. 2017;112(1):18–35.
- Nathwani RA, Pais S, Reynolds TB, Kaplowitz N. Serum alanine aminotransferase in skeletal muscle diseases. Hepatology. 2005;41(2):380–382.
- Navarro VJ, Khan I, Björnsson E, et al. Liver injury from herbal and dietary supplements. Hepatology. 2017;65(1):363–373.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- https://esteroide-shop.com/drogas/hormona-del-crecimiento/
