Bijwerkingen en contra-indicaties van trimetazidine
Trimetazidine is een hartmedicijn dat in de sportwereld soms wordt aangeprezen als 'bescherming voor het hart'. Wat minder vaak wordt verteld: het middel heeft relevante bijwerkingen, duidelijke contra-indicaties en staat op de dopinglijst. De redactie zet de feiten op een rij.
Wat is trimetazidine?
Trimetazidine is een geneesmiddel dat sinds de jaren zestig in verschillende Europese landen wordt gebruikt bij angina pectoris, pijn op de borst door zuurstoftekort in de hartspier. Het is bekend onder merknamen als Vastarel. In tegenstelling tot klassieke hartmedicatie verlaagt het niet de hartslag of bloeddruk, maar grijpt het in op de energiehuishouding van hartcellen.
Het middel remt een enzym in de mitochondriën dat betrokken is bij de verbranding van vetzuren. Daardoor schakelt de hartspier meer over op glucose als brandstof. Glucose levert per molecuul zuurstof iets meer energie op dan vet, wat in theorie gunstig is als de zuurstofvoorziening tekortschiet (Kantor et al., 2000). Daarom wordt trimetazidine een 'metabole modulator' genoemd.
In Nederland is trimetazidine voor zover bekend niet als geregistreerd geneesmiddel in de reguliere handel, maar in andere Europese landen en in Oost-Europa is het wel op recept verkrijgbaar. In delen van de Oost-Europese sportwereld wordt het soms gepresenteerd als 'hartbeschermer' voor sporters, en zo komt het ook op Nederlandse fora terecht.
Het is belangrijk om te benadrukken dat trimetazidine een receptgeneesmiddel is met een beperkte en duidelijk omschreven indicatie. Het is geen supplement en niet bedoeld voor gezonde mensen.
De herbeoordeling door het EMA
In 2012 voerde het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) een uitgebreide herbeoordeling uit van trimetazidine. De conclusie was dat het middel alleen nog mag worden gebruikt als aanvullende behandeling bij stabiele angina pectoris, bij patiënten bij wie andere middelen onvoldoende werken of niet worden verdragen.
Eerdere indicaties, zoals oorsuizen, duizeligheid en bepaalde oogaandoeningen, werden geschrapt omdat de voordelen daar niet opwogen tegen de risico's. Tegelijk werden nieuwe contra-indicaties en waarschuwingen toegevoegd, met name voor bewegingsstoornissen.
Ook in de cardiologie is de rol van trimetazidine bescheiden. De Europese richtlijn voor chronische coronaire syndromen noemt het als een tweedelijnsoptie naast andere anti-anginale middelen (Knuuti et al., 2020). Een grote gerandomiseerde studie bij patiënten na een dotterbehandeling vond geen vermindering van hartincidenten of terugkerende angina vergeleken met placebo (Ferrari et al., 2020).
Voor de sportwereld is die context relevant: het middel heeft zelfs bij hartpatiënten een beperkt aangetoond voordeel. Bij gezonde sporters is er geen onderbouwing voor een beschermend effect op het hart.
Bijwerkingen
De meeste mensen die trimetazidine op voorschrift gebruiken, ervaren weinig bijwerkingen. Toch zijn er enkele bijwerkingen die serieus genomen moeten worden. De volgende indeling is gebaseerd op de officiële productinformatie en de EMA-beoordeling.
| Categorie | Voorbeelden | Toelichting |
|---|---|---|
| Vaak | Duizeligheid, hoofdpijn, buikpijn, misselijkheid, diarree, huiduitslag, vermoeidheid | Meestal mild en voorbijgaand |
| Zelden tot soms | Hartkloppingen, bloeddrukdaling bij opstaan, blozen | Kan valrisico vergroten, vooral bij ouderen |
| Belangrijk (frequentie onbekend) | Parkinsonachtige verschijnselen: trillen, stijfheid, traag bewegen, loopstoornissen, rusteloze benen | Meestal omkeerbaar na stoppen, herstel kan maanden duren |
| Zeldzaam | Ernstige huidreacties, leverproblemen, veranderingen in bloedbeeld | Direct medisch contact nodig |
Bewegingsstoornissen zijn de belangrijkste reden voor de strengere regels. Casusreeksen beschreven patiënten die parkinsonisme, tremor en loopproblemen ontwikkelden tijdens gebruik, die na het stoppen grotendeels verdwenen (Martí Massó et al., 2005). Ouderen en mensen met een verminderde nierfunctie lopen het grootste risico, omdat het middel via de nieren wordt uitgescheiden.
Wie tijdens gebruik trillen, stijfheid of evenwichtsproblemen opmerkt, moet stoppen en contact opnemen met een arts. Bij klachten die na vier maanden niet zijn verdwenen, is neurologisch onderzoek nodig.
Contra-indicaties: wie mag het niet gebruiken?
Volgens de productinformatie zijn er duidelijke situaties waarin trimetazidine niet mag worden gebruikt. Het gaat om:
- Ziekte van Parkinson of parkinsonachtige verschijnselen, tremor, rustelozebenensyndroom en andere bewegingsstoornissen.
- Ernstig verminderde nierfunctie (creatinineklaring onder 30 ml/min).
- Overgevoeligheid voor de werkzame stof of een van de hulpstoffen.
Bij een matig verminderde nierfunctie en bij ouderen boven de 75 jaar is voorzichtigheid geboden en wordt een lagere dosering voorgeschreven. In de officiële productinformatie is de standaarddosering van de tablet met gereguleerde afgifte 35 mg tweemaal daags, uitsluitend voor de genoemde indicatie en onder medisch toezicht.
Voor zwangerschap en borstvoeding zijn onvoldoende gegevens; gebruik wordt afgeraden. Het middel is geen eerstelijnsbehandeling bij een acute hartaanval of instabiele angina en mag daarvoor niet worden ingezet.
Omdat duizeligheid en slaperigheid kunnen optreden, kan het rijvaardigheid beïnvloeden. Dat is ook relevant voor wie het middel zonder voorschrift zou gebruiken.
Trimetazidine in de sport
Sinds 2014 staat trimetazidine op de lijst van verboden middelen van het Wereldantidopingagentschap (WADA). Aanvankelijk werd het geclassificeerd als stimulerend middel; sinds 2015 valt het onder de categorie hormoon- en metabole modulatoren en is het zowel binnen als buiten wedstrijden verboden.
Het middel kreeg wereldwijd bekendheid door de zaak rond de Russische kunstschaatsster Kamila Valieva, die bij de Olympische Winterspelen van 2022 positief testte. Het Hof van Arbitrage voor Sport (CAS) legde haar in 2024 een schorsing van vier jaar op. Ook in andere sporten zijn atleten vanwege trimetazidine geschorst.
Er is geen degelijk wetenschappelijk bewijs dat trimetazidine de prestaties van gezonde sporters verbetert of het hart beschermt tegen trainingsbelasting. De verwachte voordelen zijn grotendeels gebaseerd op extrapolatie uit onderzoek bij hartpatiënten.
Wie hartklachten ervaart tijdens het sporten, zoals pijn op de borst, onverklaarbare kortademigheid of hartkloppingen, hoort bij een arts thuis en niet bij zelfmedicatie. In Nederland kan een sportarts of cardioloog een sportkeuring of inspanningstest uitvoeren.
Conclusies van de redactie
Trimetazidine is een receptgeneesmiddel voor een beperkte groep hartpatiënten, met een bescheiden bewezen effect. Het EMA heeft het gebruik in 2012 sterk ingeperkt.
De belangrijkste bijwerking om te kennen zijn parkinsonachtige bewegingsstoornissen; contra-indicaties zijn onder meer de ziekte van Parkinson en ernstige nierfunctiestoornissen.
Voor sporters is het middel verboden door WADA en is er geen bewijs voor een beschermend of prestatieverhogend effect. Gebruik zonder medisch voorschrift wordt nadrukkelijk afgeraden.
Lees ook onze artikelen over de sportkeuring en het hart, over meldonium en metabole modulatoren en over het belang van een ECG bij duursporters.
Literatuur
- Kantor PF, Lucien A, Kozak R, Lopaschuk GD. The antianginal drug trimetazidine shifts cardiac energy metabolism from fatty acid oxidation to glucose oxidation by inhibiting mitochondrial long-chain 3-ketoacyl coenzyme A thiolase. Circ Res. 2000;86(5):580–588.
- Knuuti J, Wijns W, Saraste A, et al. 2019 ESC Guidelines for the diagnosis and management of chronic coronary syndromes. Eur Heart J. 2020;41(3):407–477.
- Ferrari R, Ford I, Fox K, et al. Efficacy and safety of trimetazidine after percutaneous coronary intervention (ATPCI): a randomised, double-blind, placebo-controlled trial. Lancet. 2020;396(10254):830–838.
- Martí Massó JF, Martí I, Carrera N, Poza JJ, López de Munain A. Trimetazidine induces parkinsonism, gait disorders and tremor. Therapie. 2005;60(4):419–422.
- European Medicines Agency. Trimetazidine-containing medicinal products: Article 31 referral. London: EMA; 2012.
- World Anti-Doping Agency. The Prohibited List. Montreal: WADA; updated annually.
